راهنمای تعیین فواصل زمانی کالیبراسیون مجدد تجهیزات اندازه‌گیری

این راهنما به‌طور مشترک توسط سازمان بین‌المللی اندازه‌شناسی قانونی (OIML) و همکاری بین‌المللی اعتباربخشی آزمایشگاه‌ها (ILAC) تهیه شده و به‌عنوان یک سند راهنمای بین‌المللی منتشر شده است.

۱. مقدمه

این سند راهنما به‌صورت مشترک توسط OIML و ILAC تهیه شده است. لازم به تأکید است که:

۲. دامنه کاربرد

هدف این سند، ارائه راهنمایی به آزمایشگاه‌ها در مورد روش‌های تعیین و بازنگری فواصل زمانی کالیبراسیون مجدد تجهیزات اندازه‌گیری تحت کنترل آن‌ها به‌عنوان بخشی از برنامه کالیبراسیون آزمایشگاه است.

۳. اصطلاحات و تعاریف

در این سند، از اصطلاحات و تعاریف استاندارد بین‌المللی استفاده شده است. برخی از مهم‌ترین تعاریف به شرح زیر هستند:

۴. اصول کلی

۴.۱ اهمیت تعیین فواصل کالیبراسیون

یکی از جنبه‌های مهم برای حفظ قابلیت آزمایشگاه در تولید نتایج اندازه‌گیری قابل ردیابی، تعیین حداکثر دوره مجاز بین کالیبراسیون‌های متوالی (کالیبراسیون مجدد) تجهیزات اندازه‌گیری مورد استفاده است.

۴.۲ اهداف کالیبراسیون تجهیزات اندازه‌گیری

اهداف کالیبراسیون تجهیزات اندازه‌گیری به‌عنوان یک اقدام برای حفظ قابلیت ردیابی اندازه‌شناسی عبارتند از:

1. ارائه برآوردی از انحراف بین مقدار مرجع و مقدار به‌دست‌آمده با استفاده از تجهیزات اندازه‌گیری، و عدم قطعیت در این انحراف، در زمانی که تجهیزات اندازه‌گیری در واقع استفاده می‌شود.
2. پشتیبانی از اعتبارسنجی عدم قطعیت اندازه‌گیری مورد نیاز یا اعلام شده که می‌توان با تجهیزات اندازه‌گیری به آن دست یافت.
3. تأیید اینکه آیا هرگونه تغییر در تجهیزات اندازه‌گیری رخ داده است که می‌تواند در مورد نتایج ارائه شده در دوره سپری شده تردید ایجاد کند.

۴.۳ ملاحظات هزینه و ریسک

تصدیق شده است که هزینه‌های مرتبط با انجام کالیبراسیون‌های مجدد ممکن است زمانی که فرکانس‌های کالیبراسیون مجدد افزایش می‌یابد، بیشتر باشد. با این حال، این هزینه‌ها باید در برابر افزایش عدم قطعیت‌های اندازه‌گیری یا ریسک بالاتر در کاهش قابلیت اطمینان اندازه‌گیری که ممکن است با فواصل کالیبراسیون مجدد طولانی‌تر رخ دهد، متعادل شوند.

۵. انتخاب اولیه فواصل کالیبراسیون مجدد

تصمیم اولیه در تعیین فاصله کالیبراسیون مجدد عمدتاً مبتنی بر تحلیل ارزیابی ریسک است و باید عوامل زیر را در نظر گیرد:

۶. روش‌های بازنگری فواصل کالیبراسیون مجدد

۶.۱ اصول کلی

پس از انجام کالیبراسیون به‌صورت روتین (بر اساس تعداد تعریف‌شده‌ای از نتایج متوالی)، باید امکان تنظیم فواصل کالیبراسیون مجدد برای بهینه‌سازی تعادل ریسک‌ها و هزینه‌ها همانطور که در جنبه‌های کلی بیان شده است، وجود داشته باشد.

۶.۲ روش ۱: تنظیم خودکار یا «راه‌پله» (زمان تقویمی)

هر بار که یک قطعه از تجهیزات اندازه‌گیری به‌صورت روتین کالیبره می‌شود، فاصله کالیبراسیون مجدد بعدی در صورتی تمدید (یا بدون تغییر نگه داشته) می‌شود که انحراف از مقدار مرجع در محدوده درصد مناسبی از بازه بین خطاهای مجاز بیشینه یافت شود. در غیر این صورت، فاصله کالیبراسیون مجدد زمانی که انحراف از مقدار مرجع خارج از این درصد از بازه باشد، کاهش می‌یابد.

۶.۳ روش ۲: نمودار کنترل (زمان تقویمی)

نمودار کنترل یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل کیفیت آماری (SQC) است. در اصل، به این صورت عمل می‌کند: نقاط کالیبراسیون مهم انتخاب می‌شوند و نتایج در برابر زمان رسم می‌شوند. از این نمودارها، هم پراکندگی نتایج و هم رانش دستگاهی محاسبه می‌شود. رانش دستگاهی، میانگین رانش در یک فاصله کالیبراسیون مجدد است، اگرچه برای تجهیزات اندازه‌گیری بسیار پایدار ممکن است چندین فاصله در محاسبه در نظر گرفته شود.

۶.۴ روش ۳: زمان «در حال استفاده»

روش ۳ گونه‌ای از روش ۱ و روش ۲ است. روش اصلی بدون تغییر باقی می‌ماند اما فاصله کالیبراسیون مجدد به جای زمان تقویمی (مثلاً ماه‌ها) در ساعات استفاده بیان می‌شود. تجهیزات اندازه‌گیری مجهز به دستگاهی هستند که زمان واقعی «در سرویس» را نشان می‌دهد و هنگامی که نشاندهی به مقدار مشخصی می‌رسد، برای کالیبراسیون بازگردانده می‌شود.

۶.۵ روش ۴: بررسی در حین سرویس، یا آزمایش «جعبه سیاه»

روش ۴ نیز گونه‌ای از روش ۱ و روش ۲ است و به‌ویژه هنگامی که بررسی سریع/آسان تجهیزات اندازه‌گیری یا یکی از اجزای آن ممکن باشد، مناسب است. پارامترهای بحرانی به‌طور مکرر (مثلاً یک بار در روز یا حتی بیشتر) توسط تجهیزات کالیبراسیون قابل حمل، یا ترجیحاً توسط یک «جعبه سیاه» که به‌طور خاص برای بررسی پارامترهای انتخاب شده طراحی شده است، بررسی می‌شوند.

۶.۶ روش ۵: سایر رویکردهای آماری

روش‌های مبتنی بر تحلیل آماری تجهیزات اندازه‌گیری فردی یا گروهی از ابزارهای اندازه‌گیری نیز می‌توانند یک رویکرد ممکن باشند. این روش‌ها به‌ویژه هنگامی که در ترکیب با ابزارهای نرم‌افزاری مناسب استفاده می‌شوند، توجه بیشتری را به خود جلب می‌کنند.

۶.۷ مقایسه روش‌های بازنگری فواصل کالیبراسیون مجدد

هیچ یک از روش‌های توصیف‌شده در ۶.۲ تا ۶.۶ به‌طور ایده‌آل برای همه موقعیت‌ها، همه تجهیزات اندازه‌گیری و همه آزمایشگاه‌ها مناسب نیست. آزمایشگاه ممکن است مناسب‌ترین روش را برای هر مورد با در نظر گرفتن عوامل مختلفی که در بخش‌های ۴، ۵ و ۶.۱ بحث شده است، انتخاب کند.